جلیل عرفان منش عنوان کرد؛ ممکن است اماکن تعطیل شود، اما کتابخوانی تعطیل بردار نیست جلیل عرفان‌منش نویسنده کتاب «شاه‌چراغ؛ احمد بن موسی علیه السّلام»، ضمن تشریح موضوع این کتاب و دعوت از عموم مردم برای شرکت در جشنواره کتابخوانی رضوی، گفت: ممکن است اماک فرهنگی به دلیل بیناری شایع شده در کشور تعطیل شوند، اما کتابخوانی تعطیل بردار نیست.

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، جلیل عرفان‌منش که کتاب ««شاه‌چراغ؛ احمد بن موسی علیه السّلام» از او به عنوان یکی از منابه دهمین جشنواره کتابخوانی رضوی انتخاب و معرفی شده، در اینباره گفت: دریکی از دوره‌های گذشته جشنواره کتاب‌خوانی رضوی کتابی از من با عنوان «جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا علیه‌السلام از مدینه تا مرو» مطرح شد و بنده در مراسم اختتامیه آن دریکی از دانشگاه‌های کشور توفیق حضور داشتم و از نزدیک شاهد دقت نظر شرکت‌کنندگان مباحث مختلف پیرامون این کتاب و به خصوص هجرت تاریخ‌ساز امام رضا علیه السّلام به ایران که با هجرت دیگر امامزادگان ازجمله احمد بن موسی علیه السّلام و حضرت فاطمه معصومه علیها السّلام به ایران درهم‌تنیده شده است، بودم.

وی افزود: در این بین دیدار با خوانندگان کتاب و شنیدن اخبار مربوط به جشنواره کتاب‌خوانی رضوی در سراسر ایران با گستردگی روزافزون شرکت‌کنندگان، برای بنده بیشتر از خوشحالی مسئولیت آور بود و از توجه این جشنواره به گویاسازی منابع که باهدف ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی در بین نابینایان و گروه‌های خاص، به همت کتابداران بخش تخصصی نابینایان حضرت ولی‌عصر (عج) اصفهان و اجرای سرکار خانم نسرین جعفر زاده از گویندگان باسابقه اصفهان صورت گرفت، بسیار خوشحال شدم.

عرفان‌منش ادامه داد: هم‌اکنون که کتاب «شاه‌چراغ؛ احمد بن موسی علیه السّلام» که در سال۱۳۹۸ چاپ و منتشر شده، در دهمین دوره جشنواره کتاب‌خوانی رضوی در رده سنی جوان و بزرگ‌سال معرفی‌شد، باعث خوشحالی مجدد بنده شده و باید از همه متصدیان این جشنواره ملی تشکر کنم.

شناخت و معرفت دینی از طریق کتب، درجه‌ بالاتری از دین‌داری است

این پژوهشگر دینی در ادامه درباره برگزاری جشنواره کتابخوانی رضوی، گفت: جشنواره کتاب‌خوانی رضوی در ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی سودمند است. خاصه آنکه معرفت علاقه‌مندان به مطالعه سیره و زندگانی ائمه اطهار علیهم السّلام افزایش و ابعاد نوینی از زندگی امام رضا علیه‌السلام و برادر و خواهر ایشان که درود خداوند بر همه آن‌ها باد می‌گشاید و می‌دانیم که شناخت و معرفت دینی درجه‌ای بالاتر از دین‌داری است.

جلیل عرفان منش درباره انگیزه خود از نگارش کتاب «شاه‌چراغ؛ احمد بن موسی علیه السّلام» نیز گفت: یکی از علل نگارش این اثر این بود که زادگاه و محل رشد بنده شیراز است. به‌طور طبیعی از مکان سکونت برای رفتن به خیابان اصلی از بارگاه احمد بن موسی که میان دو مسجد جامع و قدیمی بود عبور می‌کردم . بعدها پرسشی برای من مهم شد چرایی و چگونگی مهاجرت احمد بن موسی  به شیراز و علل شمار زیادی از امامزادگان و سادات علوی به ایران بود. هویت ملی ما ایرانیان علاوه بر وطن‌دوستی علاقه به اهل‌بیت علیهم السّلام ، که در میان سایر سرزمین‌های اسلامی مثال‌زدنی و با سرشت ما پیوند خورده است.

تلاش برای رفع برخی از ابهامات تاریخی درباره مدفون شاهچراغ در شیراز

وی تأکید کرد: باید برای اولین بار در این مصاحبه گفته شود که انگیزه اولیه‌ این پژوهش رفع برخی از ابهامات و تناقضات تاریخی درباره مدفون بودن احمد بن موسی علیه السّلام بود در ماجرای ورود احمد بن موسی به قم، مدفن وی در اسفراین بود. هرچند اقوال مشهور دلالت برآمدن و شهادت احمد بن موسی در شیراز دارد. با این‌وجود برخی شهرت داده‌اند که احمد بن موسی به شهر قم رفته و یا در «اسفراین» مدفون است. همچنین برخی مسیر حرکت فاطمه معصومه علیها السّلام و احمد بن موسی علیه السّلام یکسان تلقی کرده‌اند.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: در آن زمان یعنی دهه هفتاد کتاب‌های زیادی را برای یافتن منشاء اولیه این روایات مطالعه کردم، ولی نه‌تنها پاسخ سؤال خود را نمی‌گرفتم بلکه پرسش و ابهام‌های جدیدی برایم مطرح می‌شد. ازاین‌ رو برای یافتن سؤال‌های خود به سراغ کتاب‌های خطی و سربی متعددی مانند اداره مخلوط و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، نسخ مخطوط کتابخانه‌های ملی تهران، کتابخانه ملک تهران، آستان احمد بن موسی علیه السلام، آستان فاطمه معصومه علیها السلام، بخش مخطوط کتابخانه‌های مجلس شورای اسلامی، آیت‌الله مرعشی نجفی، آیت‌الله بروجردی در قم و البته بعدها کتابخانه  مرکزی تبریز  و سایر شهرهای دیگر کشور و در مواردی البته بعدها به خارج از ایران سفر کردم و هر آنچه می‌یافتم را یادداشت و گاه چندین نسخه خطی از یک اثر واحد را بررسی می‌کردم و حاصل آن صدها صفحه یادداشت دست‌نویس شد که هم‌اکنون نیز به آن‌ها برای مطالعات جدید مراجعه می‌کنم.

برسی منابع و متون کهن برای رسیدن پاسخ به یک پرسش تاریخی

وی با اشاره به نمونه‌ای از یافته‌های خود در این پژوهش گفت: به‌عنوان نمونه در پاسخ به پرسش و مسئله اصلی خود دریافتم که بیشتر مورخانی که قائل به مدفون بودن احمد بن موسی علیه السّلام در اسفراین و انکار مزار وی در شیراز شده‌اند، برای اثبات ادعای خود به نسخه‌ای مغلوط از کتاب بیهقی اکتفا کرده‌اند. که در انتساب آن تردید وجود دارد و برخی نیز به کتاب «لب الانساب» نیشابوری را به «بیهقی» نسبت داده‌اند. آنچه در نزد برخی نسب شناسان و مورخان مشهور شده این است که محقق نسابه و مورخ «أبوالحسن علی بن زید بیهقی» معروف به «ابن فندق» درگذشته سال ۵۶۵ هجری قمری در کتاب خود «لباب الانساب» که در سال ۵۵۸ هجری قمری تألیف شده است نقل می‌کند که احمد بن موسی در «اسفراین» مدفون است و مدفون بودن او در شیراز از اغلاط عامه هست.

وی افزود: نظریه منسوب به «بیهقی» از چند جهت به لحاظ تاریخی حائز اهمیت است. اول نگرش مورخان بعدی را نسبت به یکسان بودن مسیر هجرت احمد بن موسی علیه السّلام و فاطمه معصومه علیها السّلام را هموارساخته و دیگر اینکه حضور احمد بن موسی و همراهانش را در قم قطعی و موجب نسبت دادن برخی از مزارت در این شهر به همراهان احمد بن موسی علیه السّلام گردیده است و دست‌آخر اینکه مدفن احمد بن موسی علیه السّلام را در شیراز انکار می‌کند. بروی جلد کتاب نهایة الانساب ، منسوب به ابوالحسن علی بن ابوالقاسم زید بیهقی که آن را ملاحظه کردم و با چندین هامش همراه است و در پایان نسخه خطی موجود در اداره مخطوطات کتابخانه آستان قدس رضوی، در هامش با دو خط نستعلیق  متفاوت و تاریخ‌های  ۱۲۹۷ و ۱۳۱۲هجری قمری مشاهده و در شناسنامه اثر تاریخ کتابت قرن نهم ه.ق هجری قمری ثبت‌شده است. در هامش بیشتر صفحات با خط برجسته و متفاوت عناوین به فارسی در لابلای متن درج شده است و معلوم است نسبت به نسخه اولیه اضافه دارد.

استناد و توجه ویژه به احادیث و روایات معتبر در پژوهش

عرفان‌منش ادامه داد: بنابراین آنچه گفته می‌شود بیهقی در لباب الانساب آورده است و به انکار مدفن احمد بن موسی در شیراز پرداخته اتکاء نظر او مبتنی بر وجود مدفن وی در اسفراین است، و بر اساس مندرجات تاریخی و جغرافیای راه‌ها و مسیرهای متداول آن زمان، احتمال عبور کاروان احمد بن موسی از «اسفراین» بسیار ضعیف و دور از واقعیت است. همچنین باید توجه کرد که برخی از نسخ مخطوط، کتاب « لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب» خالی از اغلاط و موهومات نیست. لذا هنگام استناد به این‌گونه نسخ باید رعایت احتیاط و امعان نظر لازم را نمود.

وی با اشاره به استناد به احادیث و روایات معتبر در نگارش این کتاب گفت: اما درباره ویژگی کتاب در اثر حاضر برخی از گزاره‌های غیرقابل‌اعتماد و معتبّر به‌تناسب موضوع مورد بحث، مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌اند و نیز دسته‌ای از روایات که در پندار عامیانه شکل‌گرفته و در آثار مکتوب بدون حکمت و عقلانیّت علمی نیز رواج یافته است، باهدف زدودن و پاک ساختن خرافات و موهومات از ساحت زندگانی ائمه اطهار علیهم السّلام با عَیار احادیث موثّق و تاریخ‌های معتبّر مَحَک زده‌شده است. نقد و بررسی باهدف روشنگری و رفع ابهام‌های تاریخی هست و به معنای نادیده گرفتن ارزش‌های این آثار نیست.

نویسنده کتاب «شاه‌چراغ؛ احمد بن موسی علیه السّلام» با بیان اینکه فهم تاریخی ما نیز مرتبه‌ای از آگاهی یافته‌ها است، گفت: هدف و تلاش این بود که با بهره‌مندی از منابع و مصادر گونه‌گون روائی و حدیث قادر به انطباق آن با منابع تاریخی باشم تا به رفع برخی از کاستی‌ها و نقصان‌ها در برخی از متون که درگذشته به آن توجه نشده و یا به سهولت از کنار تناقضات تاریخی عبور کرده‌اند، بپردازم.

وی با اشاره به برخی از متداول‌ترین پرسش‌های مطرح در این موضوع، توضیح داد: این سوال برای بسیاری مطرح می‌شود که چرا برخی از منابع ماقبل قرن هفتم مدفن احمد بن موسی علیه‌السلام را در جایی نشان نداده‌اند؟ در پاسخ باید گفت که در نسخه  معتبری که نگارنده این سطور در کتاب «المجدی فی أنساب الطالبیین» تألیف نجم الدین ابوالحسن علی بن ابی الغنائم محمد عمری علوی معروف به ابن صوفی نسابه متوفای حدود سال ۴۶۰ هجری ملاحظه کرده است - نه در نسخه خطی المجدی فی نسب العلویین، کتابخانه ملک - وی ضمن برشمردن تعداد فرزندان امام علیه السّلام از احمد نام می‏برد. ولی از مزار و مدفن او سخنی به میان نمی‌آورد و نظایر آن ، در دیگر مصادر رجال و انساب و تاریخ وجود دارد که به‌رغم برشمردن نَسب و یا منزلت احمد بن موسی سخنی از مدفن وی نیاورده‌اند، البته رویکرد برخی از این‌ دست آثار پرداختن به مشاهد و مزارات نیست.

عرفان‌منش ادامه داد: اما در مورد منابعی ازجمله ابن بلخی درگذشته پس از سال ۵۱۰ ه.ق ، در فارسنامه که قدیمی ترین کتاب تاریخ محلی فارس است و اقتضای رویکرد آن اشاره به مزارات شهر شیرازمی باشد، چرا از مدفن احمد بن موسی یاد نکرده است؟ برخلاف روایت تواریخ محلی مانند معین‌الدین ابوالقاسم جنید شیرازی‏، متوفای قرن ۸ هجری‏، در شد الازار فی حط الاوزار عن زوار المزار؛ شهاب الدین ابی الخیر زرکوب شیرازی، درشیرازنامه، تألیف سال ۷۴۵ ه.ق و دیگران که از مدفن احمد بن موسی در شیراز نام‌برده‌اند، روی‌هم‌رفته چنین به نظر می‌رسد که عدم تصریح علمای رجال و انساب و مورخان تا قبل از قرن هفتم به مدفن احمد بن موسی در شیراز به عدم پیدایش این مقبره در قرون یادشده بازمی‌گردد.

وی افزود: همچنین این احتمال وجود دارد که مزار وی در عصر و زمانه آنان ناشناخته بوده است و رابطه معناداری میان درج نشدن گزارش‌های تاریخی از مدفن احمد بن موسی در شیراز با پیدایش مدفن احمد بن موسی کاظم علیه السّلام در زمان اتابک ابوبکر بن سعد بن زنگی درگذشته سال ۶۵۹ ه.ق  دارد. مدفن احمد بن موسی در شیراز شهرت یافته است و نسب شناسان، مورخین و محدثین از مدفون بودن احمد بن موسی در شیراز خبر داده‌اند و یا بر آن تصریح و تأکید داشته‌اند.

عرفان‌منش درباره موضوع و مسئله اصلی کتاب «شاه‌چراغ؛ احمد بن موسی علیه السّلام» گفت: در اثر پیش رو پرسش و مسئله ما به‌طور مشخص این است که آیا عزیمت امام علیه السّلام به مرو، خروج احمد بن موسی علیه السّلام را تقویت کرده است و به‌تبع  و دنباله‌روی از آن پرسش، آیا زمان خروج او در عصر ولایتعهدی بوده است؟ و یا اینکه بعد از ناکام ماندن مأمون در اهداف ولایتعهدی و تصمیم بر قتل امام علیه السّلام بوده است؟

ممکن است اماکن تعطیل شود، اما کتابخوانی تعطیل بردار نیست

با توجه به اینکه حرم مطهر حضرت احمد بن موسی شاه‌چراغ علیه السّلام طبق مصوبه شواری ملی مبارزه با کرونا مبنی بر تعطیلی اماکن عمومی در جهت پرهیز از شیوع و گسترش این بیماری برای مدتی تعطیل‌شده است و همچنین با توجه به تعطیلی مدارس و محدود شدن روابط اجتماعی‌، یک گزینه مناسب می‌تواند جای گزین شود و آن کتاب‌خوانی است، که هیچ‌گاه تعطیل‌بردار نیست و شایسته است که اهل فرهنگ و کتاب‌خوان در جهت مقابله و جلوگیری از شیوع کرونا سفر نوروزی خود را به شیراز لغو کنند و با شرکت در جشنواره کتابخوانی رضوی و خواندن کتاب احمد بن موسی شاه‌چراغ هم معرفت و شناخت خود را افزایش و هم به‌نوعی از راه دور به زیارت برود.

وی با تقدیر از برگزار کنندگان دهمین دوره جشنواره کتاب‌خوانی رضوی عنوان کرد: از خداوند رحمان برای همه عزیزان آرزوی تن درستی و سلامتی دارم  و در پایان به علاقه‌مندان این مژده را می‌دهم که مجموعه رسائل تاریخی احمد بن موسی کاظم علیه السّلام که در دست نگارش است به دیگر موضوعات و رخدادهای زندگانی وی که در کتاب شاه‌چراغ علیه‌السلام نیامده است با تفصیل سخن خواهیم گفت.

و ادامه داد: رسائل تاریخی احمد بن موسی کاظم علیه السّلام آثاری مستقل در موضوعات مختلف و جداگانه‌ای هستند که هرکدام به ابعادی از زندگانی وی می‌پردازد. این مجموعه رسائل پس از چند دهه پژوهش از نگارش اولین کتاب مؤلف درباره زندگانی احمد بن موسی کاظم علیه السّلام تألیف شده است.

گفتنی است تألیفات جلیل عرفان‌منش شامل آثاری چون «زندگانی و قیام احمد بن موسی علیه‌السلام» ، جلد اول، فارس شناسی، چاپ اول ،شیراز، ۱۳۷۷ .؛ «چلچراغ شیراز، تحلیلی از قیام احمد بن موسی و برادران امام رضا علیه‌السلام» ۱۳۸۶.؛ نامه شیراز، «تحلیلی علمی درباره امامزادگان شیراز»، ۱۳۸۷.؛ «مهاجران موسوی، بررسی علمی زندگی فرزندان و نوادگان حضرت امام موسی کاظم علیه‌السلام و علل مهاجرت آن‌ها به ایران»، ۱۳۹۱.؛ «از ایران چه می‌دانیم /  ۱۱۴، شاه‌چراغ علیه‌السلام»، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول، تهران، ۱۳۹۲و کتاب «شاه‌چراغ؛ احمد بن موسی علیه السّلام»  چاپ سال۱۳۹۸ که در دهمین دوره جشنواره کتاب‌خوانی رضوی در رده سنی جوان و بزرگ‌سال معرفی‌شده، هستند.

بيشتر
 [PageVisit]